Περί ποτενσιόμετρων

Αν πάρουμε τις δύο εξόδους ενός μαγνήτη (συν και πλην) και τις ενώσουμε, τότε αυτός θα βραχυκυκλώσει και θα σταματήσει να ακούγεται. Αν τώρα ανάμεσα σε αυτές τις δύο εξόδους τοποθετήσουμε μια αντίσταση, τότε ο μαγνήτης θα συνεχίσει να ακούγεται χάνοντας μονάχα κάποια περιοχή από τις υψηλές συχνότητες του. Αυτή η απώλεια υψηλών συχνοτήτων ονομάζεται ‘’attenuation’’ και είναι απαραίτητη στην τεχνολογία της ηλεκτρικής κιθάρας καθώς είναι αρκετά ενοχλητικές και η εξόντωσή τους βοηθάει την κιθάρα να αποδίδει κυρίως τις συχνότητες που μας χρειάζονται. Αν τώρα η αντίσταση που θα τοποθετήσουμε ανάμεσα στις δύο εξόδους είναι μεταβλητή, τότε η απώλεια των συχνοτήτων θα μεγαλώνει όλο και περισσότερο, από τα πρίμα προς τα μπάσα, μέχρι που θα φτάσουμε πάλι στο βραχυκύκλωμα και στην απώλεια όλου του σήματος. Αυτό ακριβώς είναι το ποτενσιόμετρο της κιθάρας σας και έτσι λειτουργεί : ελέγχει  μια μεταβλητή αντίσταση αλλάζοντας την ποσότητά της μεταξύ του συν και πλην καθώς εσείς το γυρνάτε. Αυτός είναι και ο λόγος που όταν ελαττώνουμε το volume της κιθάρας παρέα με την ένταση χάνονται όλο και περισσότερα πρίμα. Όσο λιγότερη αντίσταση υπάρχει ανάμεσα στο συν και στο πλην, τόσο περισσότερα πρίμα χάνονται. Αν κάποιος ενοχλείται από την απώλεια των πρίμων και επιθυμεί να χαμηλώνει η ένταση χωρίς αλλαγή στη χροιά, μπορεί να ζητήσει από τον τεχνικό του να του τοποθετήσει ένα φίλτρο ‘’tremble bypass’’ και η λύση βρέθηκε. Αυτό το φίλτρο συγκρατεί τις πρίμες συχνότητες και δεν τις αφήνει να χαθούν πριν κλείσει το ποτενσιόμετρο τελείως.

Ποιες ακριβώς όμως είναι οι συχνότητες που εξουδετερώνονται με το attenuation; Εδώ αρχίζει το πράγμα να γίνεται πολύπλοκο γιατί κάθε μαγνήτης έχει διαφορετικό φάσμα συχνοτήτων με αποτέλεσμα και η σχέση του με ένα ποτενσιόμετρο να είναι διαφορετική από κάποιον άλλο μαγνήτη. Αυτός είναι ο κυριότερος λόγος που γυρνάμε ένα ποτενσιόμετρο και αυτό σε κάποια σημεία της διαδρομής του είναι σα να μην υπάρχει. Είναι πολύ απλό τι συμβαίνει. Στις συγκεκριμένες τιμές αντίστασης που δίνει εκείνη την ώρα το ποτενσιόμετρο, ο μαγνήτης δε στέλνει συχνότητες οι οποίες θα μπορούσαν να επηρεαστούν. Οι περισσότεροι πελάτες μου, βλέποντας αυτό το φαινόμενο συμπεραίνουν απλά ότι τα ποτενσιόμετρά τους είναι κακής ποιότητας ενώ υπάρχει και η περίπτωση να μην υπάρχει κανένα ποτενσιόμετρο στη γη που να ανταποκριθεί απόλυτα στις προσδοκίες τους. Πάντα να θυμάστε ότι υπάρχει χημική σχέση ανάμεσα στο μαγνήτη και το ποτενσιόμετρο και τα αποτελέσματα στην ομαλότητα της συμπεριφοράς του δεύτερου θα είναι ανά σενάριο πάντα διαφορετικά. Εννοείται πως όταν λέμε ‘’ομαλότητα’’ εννοούμε το κατά πόσο το γύρισμα ενός ποτενσιόμετρου έχει ως αποτέλεσμα μια σταδιακή ρύθμιση, χωρίς εξάρσεις, σε όλα τα σημεία της διαδρομής του.

Οι μαγνήτες όσο πιο πολύ πηνίο διαθέτουν, τόσο και η τιμή αντίστασής τους μεγαλώνει (ΚΩ) και μαζί με αυτήν ελαττώνονται και τα πρίμα τους. Για αυτό ένας μονός μαγνήτης είναι πάντα πιο πριμαριστός από έναν διπλό μαγνήτη. Έχει λιγότερο πηνίο άρα και τιμή αντίστασης. Αυτός είναι ο βασικός λόγος που οι κιθάρες με μονούς μαγνήτες έχουν ποτενσιόμετρα 250 ΚΩ ενώ οι κιθάρες με διπλούς μαγνήτες έχουν ποτενσιόμετρα με 500 ΚΩ. Εφόσον οι μονοί μαγνήτες έχουν πολύ περισσότερα πρίμα για μόνιμη εξόντωση στην εφαρμογή του  attenuation, χρειάζονται και ποτενσιόμετρα χαμηλής αντίστασης μεταξύ του συν και πλην ώστε να ακούγονται  με μεσαία χωρίς να ‘’ξύνουν’’.  Οι διπλοί μαγνήτες όμως εξαιτίας της υψηλής περιέλιξής τους έχουν ήδη εξασθενημένα τα πρίμα τους και για αυτό χρειάζονται ποτενσιόμετρα με μεγαλύτερη τιμή αντίστασης για να ακούγονται σωστά. Αυτή είναι και η αιτία που κατασκευαστές σαν την dimarzio συνιστούν για τους μαγνήτες υψηλής εξόδου ποτενσιόμετρα 1ΜΩ. Λογικό είναι. Ένας μαγνήτης που είναι υπερτυλιγμένος για να ‘’γκαζώνει ασύστολα’’  έχει χάσει ήδη τα ενοχλητικά του πρίμα και το ποτενσιόμετρο πρέπει να έχει πολύ υψηλή τιμή αντίστασης ώστε να μη διαρρέουν και αυτά που απέμειναν.

Εκτός της τιμής αντίστασης, άλλο χαρακτηριστικό των ποτενσιόμετρων είναι ο τρόπος με τον οποίο αυξομειώνεται η μεταβλητή αντίστασή τους καθώς τα γυρνάμε. Η πιο συνηθισμένη εφαρμογή για ηλεκτρικές κιθάρες είναι τα ποτενσιόμετρα ‘’ audio taper’’  όπου η αυξομείωση της τιμής αντίστασης γίνεται με γνώμονα τη λειτουργία του ανθρώπινου αυτιού και στο πως αυτό στέλνει μηνύματα στον εγκέφαλό μας. Υπάρχουν όμως και τα ‘’linear’’ (γραμμικά) ποτενσιόμετρα τα οποία λειτουργούν εντελώς ‘’μαθηματικά’’ μοιράζοντας τη διαδρομή της μεταβλητής αντίστασης σε ίσα τμήματα και γυρνώντας τα υπάρχει η διαδρομή τύπου  από ‘’1 μέχρι 10’’ σε απόλυτα ίσα μοιρασμένα τμήματα. Ξαναλέω όμως ότι τα αυτιά μας δε δουλεύουν με αυτόν τον ‘’στρατιωτικό’’ τρόπο, και γι’ αυτό τα γραμμικά ποτενσιόμετρα δεν πρέπει να είναι η πρώτη μας επιλογή. Πολλές φορές όμως αποδίδουν καλύτερα από τα audio taper –ειδικά σε ρόλο tone pot-  γιατί ακριβώς όπως έγραψα πιο πάνω κάθε μαγνήτης έχει διαφορετική απόκριση συχνοτήτων και η σχέση του με το ποτενσιόμετρο είναι ‘’χημική’’.

Τώρα τα ποτενσιόμετρα τόνου (tone pots) λειτουργούν με τον ίδιο ακριβώς τρόπο με τη διαφορά ότι αντί να εμπλέκονται ανάμεσα στο συν και το πλην, παρεμβάλλουν στο συν έναν πυκνωτή ο οποίος όσο πιο πολύ εμπλέκεται τόσο περισσότερα πρίμα συγκρατεί με αποτέλεσμα ο ήχος να μπασάρει, χωρίς όμως να σβήνει. Ανάλογα την τιμή που έχει αυτός ο πυκνωτής, πάει και το πόσο μπασάρει ο ήχος μας όταν το ποτενσιόμετρο φτάσει στο τέρμα του.

Για αυτούς που ψάχνονται στην αλλαγή του ήχου της κιθάρας τους παίζοντας με τα ποτενσιόμετρα, έχω να πω με βάση τα παραπάνω τα εξής: Αν θέλετε η κιθάρα σας να πριμάρει, τοποθετήστε ποτενσιόμετρα με περισσότερα KΩ, ενώ αν θέλετε να μπασάρει τοποθετήστε ποτενσιόμετρα με λιγότερα ΚΩ. Υπάρχουν στην αγορά ποτενσιόμετρα σε τιμές 25, 50, 100 , 250, 300, 500 και 1000 ΚΩ σε εκδόσεις είτε audio taper είτε linear. Αυτός ο τομέας σηκώνει πολύ πειραματισμό μέχρι να πει κάποιος ότι έβγαλε άκρη. Και φυσικά αυτό που θα ταιριάζει σε μια κιθάρα δεν είναι καθόλου σίγουρο ότι θα ταιριάζει και σε μια άλλη – ειδικά αν έχει διαφορετικούς μαγνήτες. Τώρα αν κάποιος έχει την πεποίθηση ότι η κιθάρα του θέλει βελτίωση σε αυτόν τον τομέα, γιατί δεν του αρέσει το πώς αντιδράν τα ποτενσιόμετρά του όταν τα γυρίζει ή θέλει να αλλάξει το attenuation (δηλ. πόσα και ποια πρίμα θα εξουδετερώνονται μονίμως) αλλά δεν θέλει να το κάνει μόνος του, μπορεί να ζητήσει ραντεβού για τεστ στο εργαστήριό μου. Στο ραντεβού αυτό οι μαγνήτες της κιθάρας σας θα απομονωθούν (χωρίς να βγουν)  και θα συνδεθούν με εξωτερική συσκευή σύγκρισης ποτενσιόμετρων και πυκνωτών. Έτσι θα μπορέσετε να ακούσετε διαφορετικά σενάρια τοποθέτησης υλικών με την κιθάρα σας χωρίς να την ταλαιπωρήσουμε καθόλου αφού οι αλλαγές των υλικών θα γίνονται έξω από αυτήν. Το κόστος του ραντεβού είναι 30 ευρώ για εργασία σύγκρισης υλικών που δε θα ξεπερνάει τη μία ώρα.

Από την εμπειρία μου στα παραπάνω τεστ οφείλω να τονίσω ότι είναι μια διαδικασία που κάποιος θα πρέπει να μπει στον κόπο να κάνει καταρχήν για εκπαιδευτικούς λόγους. Υπάρχει πάντα το ενδεχόμενο να ανακαλύψετε ότι οι προβλεπόμενες ή οι εργοστασιακές τιμές ήταν και οι σωστότερες. Επίσης οι διαφορές στις αλλαγές τιμών δεν έχουν πάντα εντυπωσιακή αλλαγή στο ηχητικό αποτέλεσμα. Άλλες φορές όμως πραγματικά βελτιώνεται η απόδοση του οργάνου είτε στον ήχο του είτε στη συνέπεια της κίνησης των ποτενσιόμετρών του διαλέγοντας τιμές διαφορετικές από τις προβλεπόμενες. Το ραντεβού παρέχει την ευκολία της σύγκρισης και την εμπειρία της εκπαίδευσης με τα όποια συμπεράσματα μπορούν να βγουν κατά τη διάρκειά του.